fort Sommelsdijk op de samenvloeiing van Commewijnerivier / Cotticarivier
chronologie
- 1685 - stichting
- 1693 - beschrijving door Jan Reeps
- 1715 - plan voor de versterking
- 1748 - opheffing, na de ingebruikstelling van fort Nieuw-Amsterdam
- 1785 - vestiging van een zendingspost der Evangelische Broedergemeente (onderweg, p. 48)
- 1870 - algehele opheffing.
- 2003 - verlaten
1685 - stichting
Op 7 maart 1685 was in de vergadering van de raden van Politie besloten tot de aanleg van een fort op de samenvloeiing van Commewijne en Cottica. Het fort was ontworpen door de nederlandse vestingbouwer Robert Paen.In 1686 begon men met de aanleg. In mei 1686 was het bos ter plaatse van het bouwrerrein geveld. Een langstrekkend groepje reizigers (labadisten) noteerde dit in hun dagboek. Vermoedelijk is het fort omstreeks 1688 gereed gekomen. Ter ere van de initiatiefnemer, de gouverneur Aersen van Sommelsdijck, besloot de directie van de Geoctroyeerde Societeit het fort de naam "Sommelsdijk" te geven. De bastions kregen de namen Nicolaas (Witsen), Willem, Nassau, Marie, en Oranje. De directeuren schreven dit in een brief aan de gouverneur. Echter, voordat deze brief zijn bestemming bereikt had, was Aersen van Sommelsdijck door muitende soldaten om het leven gebracht.
Na de ingebruikname van het fort waren de rivierdelen stroomopwaarts van het fort beveiligd tegen invallen, en werd begonnen met de aanleg van plantages. Tot die tijd vond men alleen plantages aan de verre bovenloop van Cottica en Commewijne, zo ver mogelijk weg van eventuele (koloniale) vijanden.
Na de ingebruikname in 1747 van een andere versterking, het fort Nieuw-Amsterdam aan de monding van de Commewijne, had Sommelsdijk zijn nut verloren en werd opgeheven. Later werd daar een EBG-zendingspost gevestigd.
1693 - beschrijving door Jan Reeps
".....Op de hoeck legt het fort Cotteca of Sommelsdijck op een moerassige plaats, heeft vijf groote bolwercken en gordijnen van aerde, een fraije watergragt, en soo 't wel voorsien ware soude bijna onwinlijck zijn, alsoo de schepen 't niet kunnen passeren als met de vloet in de wint op te boegseren en gaen daervoor stercke draijstroomen. Doch dit fort heeft veel moeijten en kosten om te onderhouden, alsoo de wercken niet wel staen willen door de weekse gront en steets dienen aengehoogt en voorsien te werden...."1715 - plan voor de versterking
In 1715 vervaardigde de landmeter Gustavus Palm een plan voor de versterking van het fort, noodzakelijk geacht na de inval van Cassard in 1712. Palm stelt een aantal zware batterijen voor, deels geplaatst op verhoogde stenen bastions, die hij "Schietkatten" noemt. Onder deze bastions zijn de kruitkelders ingegraven. Palm stelt voor de rivieren middels kettingen afsluitbaar te maken.Uiteindelijk werd besloten tot de aanleg van een nieuw fort op de samenvloeiing van Commewijne en Suriname rivier. Hierdoor was versterking van fort Sommelsdijk overbodig geworden.
1748 - opheffing, na de ingebruikstelling van fort Nieuw-Amsterdam
Slechts een hospitaal en militaire post bleven aldaar gevestigd.1785 - vestiging van een zendingspost der Evangelische Broedergemeente (onderweg, p. 48)
Op 3 januari 1785 verkreeg de EBG van gouverneur Wichers grond voor het oprichten van een zendingspost:
"..... Alsoo Samuel Wagner Missionaris der Evangelische Broeder Uniteijd hier te landen aan ons bij requeste heeft te kennen gegeeven dat hij supp: qq door het Directorium van gemelde Uniteijd te Barbij ingevolge bij requeste geannexeerde volmagt gelast was zig met alle ootmoed te keeren tot ons met eerbiedig versoek het ons mogte behagen aan hem als gemagtigde der Evangelische Broeder Uniteijd in eijgendom toe te staan, het stuk lands bij en omtrent de Fortresse Sommelsdijk groot 50 akkers loopende van de rivier Cottica zuijdelijk 26 kettingen en 19½ kettingen de lijn ooit in de rivier Commewijne volgens de daarbij geannexeerde kaart hetzij onder afgifte van het canon geld offte op sodanige andere wijse als het ons zoude behaagen, ten eijnde aldaar een Missions Etablissement te kunnen oprigten.
Soo is 't dat wij 't voorsz: overgemerkt ende poutive conform de waarheid bevonden hebbende als meede ingesien extract uijt het register der resolutien van haar Edele Groot Achtbaare Heeren Directeuren en Regeerders der Colonie Suriname de dato 5 julij 1780 waarbij in het versoek van het Directorium der Evangelische Broeder Uniteijd te Barbij bij Maagdenburg om een Etablissement op te rigten bij off omtrent de Fortresse Sommelsdijk werd geconsenteerd .
Mitsdien vergunnen en concedeeren aan Samuel Wagner Missionaris in qualiteijt als gemagtigde van het Directorium der Evangelische Broeder Uniteijd hier te landen, omme in allodialen eijgendom op te neemen en erffelijk te mogen besitten, een stuk land groot 50 akkers loopende van de rivier Cottica zuijdelijk 26 kettingen en 19½ kettingen de lijn ooit in de rivier Commewijne onder conditie, dat hij qq gehouden sal sijn soo na verloop van tijden de welvaart en bevolking van de kust van Guiana kan worden bevordert
en bevonden wordende een gedeelte van het gantsche Terrain daartoe soude dienen geschikt te worden ter defensie 't selve alsdan teegens schadeloosstelling weederom te zullen afstaan en het daarop getimmerde afbreeken
als meede soo gemelde broederschap 't stuk land mogte verkopen, verruijlen ofte 't selve aan andere komen te vervallen, die geene verpligt sal sijn 't gewoonlijke canon geld van 2 stuijvers per akker aan het comptoir der in en uitgaande regten te betaalen........."
Soo is 't dat wij 't voorsz: overgemerkt ende poutive conform de waarheid bevonden hebbende als meede ingesien extract uijt het register der resolutien van haar Edele Groot Achtbaare Heeren Directeuren en Regeerders der Colonie Suriname de dato 5 julij 1780 waarbij in het versoek van het Directorium der Evangelische Broeder Uniteijd te Barbij bij Maagdenburg om een Etablissement op te rigten bij off omtrent de Fortresse Sommelsdijk werd geconsenteerd .
Mitsdien vergunnen en concedeeren aan Samuel Wagner Missionaris in qualiteijt als gemagtigde van het Directorium der Evangelische Broeder Uniteijd hier te landen, omme in allodialen eijgendom op te neemen en erffelijk te mogen besitten, een stuk land groot 50 akkers loopende van de rivier Cottica zuijdelijk 26 kettingen en 19½ kettingen de lijn ooit in de rivier Commewijne onder conditie, dat hij qq gehouden sal sijn soo na verloop van tijden de welvaart en bevolking van de kust van Guiana kan worden bevordert
en bevonden wordende een gedeelte van het gantsche Terrain daartoe soude dienen geschikt te worden ter defensie 't selve alsdan teegens schadeloosstelling weederom te zullen afstaan en het daarop getimmerde afbreeken
als meede soo gemelde broederschap 't stuk land mogte verkopen, verruijlen ofte 't selve aan andere komen te vervallen, die geene verpligt sal sijn 't gewoonlijke canon geld van 2 stuijvers per akker aan het comptoir der in en uitgaande regten te betaalen........."
(register grondbrieven 1778 - 1789, folio 297 ev., archief dienst der domeinen, Paramaribo)
In 1788 werd er een zendingsarts geplaatst; in 1789 een hospitaal gebouwd. De zending onder de slavenbevolking werd door de planters zeer gewantrouwd, en de EBG slaagde er niet in dit wantrouwen te overwinnen. In 1818 werd de post opgeheven. De gemeente Sommelsdijk telde toen 150 leden.
1870 - algehele opheffing.
2003 - verlaten
Het fort is vanuit de rivier niet herkenbaar ; het is geheel overgroeid met bos. Als men aan wal gaat, dan blijken de aarden wallen nog als dijken in het bos aanwezig. Een nauwkeurig onderzoek van het bouwwerk moet nog geschieden.bronnen
boeken en artikelen:
C.Temminck-Groll, de architectuur van suriname 1667-1930, p. 331Fred Oudschans-Dentz — Cornelis Aerssen van Sommelsdijck, een belangwekkende figuur in de geschiedenis van Suriname.
