de suikerplantage Hazard aan de Commewijnerivier

volksnaam: Ouson = Brousson, administrateur in 1821 (?)
boven-Commewijne, linkeroever in het afvaren
volgorde bij het afvaren: Nieuw Wederhoop, Hazard, Killenstein Nova, Oostrust en Berkshoven.

plantage Hazard op de kaart van Moseberg uit 1801. Bij alle plantages staat de plaats van het plantagehuis aangegeven, maar niet bij Hazard.

• Chronologie
• boeken en artikelen
• databases op het internet
• inventarisaties in het notarieel archief van het NA, den Haag
• archief Dienst der Domeinen

Chronologie

• 1686 - Otto van Vollenhoven (Labadistenkaart, 1686)
• 1737 - W. Van der Werff (kaart Lavaux, 1737)
• 1742 - Nicols: Francois Thuijmelair (meetkaart 1746 Knoppemonbo)
• 1750 - N.F. Thuijmelaer.
• 1770 - 1773 - George d'Onis (inventarissen ; Stedman)
• 1793 - 't fonds onder S. van Nooten Jansz.
• 1821 - C. Frymersum en zn. qq.
• 1846 - weduwe J.S. v.d. Poll
• 1863 - emancipatie
• 1864 - heden — nader uit te zoeken
• 2005 -

1686 - Otto van Vollenhoven (Labadistenkaart, 1686)

De oude Labadistenkaart is niet nauwkeurig genoeg om met zekerheid vast te stellen of het hier de latere plantage Hazard betreft. 't Kan net zo goed buurplantage Bergen op Zoom zijn.

Naarmate men dieper de geschiedenis induikt, worden de archieven schaarser. Otto van Vollenhove staat niet vermeld in de bewaard gebleven archieven der gereformeerde kerk.

1737 - W. Van der Werff (kaart Lavaux, 1737)

In 1737 was de stroomafwaartse volgorde der eigenaren :

36
Roosenbeeck
Roosenbeeck

35
L'Esperance
W. l'Espinasse
Later: afgesplitst als Nieuw Wederhoop
34
Nieuw-Accaribo
W. van der Werff
Later: Hazard
33
't Hof Eden
Evert van Eeden
Later: Bergen op Zoom ; daarna dl. v. Hazard
32
Zonder naam
van der Sande
Later: Bergen op Zoom ; daarna dl. v. Hazard
31
Killenstein Nova
De Bruin Goversz.

28
Oostrust en
Anth. Verberk

28
Berkshoven
Anth. Verberk

Hazard vormde in die tijd nog een onderdeel van de plantage Nieuw-Accaribo (later: Des Tombesburg) aan de overzijde van de rivier. Op een gegeven moment is dit rechteroeverdeel afgesplitst van de hoofdplantage en een zelfstandige plantage geworden. Helemaal zeker is dit alles overigens niet ; want er bestaat een kaart van Tombesburg uit 1761, die refereert naar oudere kaarten uit 1701 en 1724. Op deze kaart is er geen rechteroeverdeel.

1742 - Nicols: Francois Thuijmelair (meetkaart 1746 Knoppemonbo)

In 1742 vond een landruil plaats tussen Hazard en achterbuurman Knoppemonbo aan de Cassewinica-kreek. Nicolaas Francois Thuymelaer was toen de eigenaar van Hazard. Dankzij deze ruil kreeg Knoppemonbo een uitgang naar de Commewijnerivier. Dit deel werd later "de Dageraet" genoemd.

Eigenaar Nicolaas Thuymelaer komt niet in de gereformeerde kerkarchieven voor. In 1749 is er een scheepsreis bekend: In April reisde Thuymelaer naar Amsterdam met het schip "Alida Maria" onder schipper Simon Koel.

1750 - N.F. Thuijmelaer.

In februari 1750 was er grote onrust op de buurplantages Killestein Nova, Berkshoven, en Bethlehem. De eigenaar van Bethlehem, Armand Thoma, werd door zijn slaven vermoord, waarna de plantage enkele dagen bezet werd gehouden, en daarna geheel verlaten. Ook van Killestein Nova en buurplantage Berkshoven ontvluchtten groepen slaven, waarschijnlijk uit vrees voor represaillemaatregelen, want zij waren op de hoogte van het complot tegen Thoma. 31 slaven (van de 200) van Thoma werden teruggehaald, en 11 gedood. Ook 9 slaven van Killestein Nova konden worden teruggehaald. Op Hazard bleef alles rustig, hoewel bij de ondervraging van de gevangenen bleek dat ook de basja van Thuijmelaer in het complot zat. (Dragtenstein 2002, p. 140).

1770 - 1773 - George d'Onis (inventarissen ; Stedman)

Stedman had weinig op met eigenaar George d'Onis van Hazard. Hij bericht over hem (1775) :

"... gaf ik een kort bezoek aan den heer DE CACHELIEU, op zyne Plantagie Egmond. Ik vond aldaar, onder meer andere lieden, eenen Planter, een Italiaan van geboorte, die maar één arm had. Deeze man zat naast my aan de tafel; en zonder dat hy eenige de minste uitdaging van myne zyde konde bybrengen, nam hy een mes, en stak naar my van agteren, tot groote verwondering van alle de dischgenooten. Den steek gelukkiglyk hebbende afgekeerd, door hem den elleboog op te ligten, het geen maakte, dat de punt van het mes over myn schouder heen ging, stond ik oogenblikkelyk op, en ik zoude hem daar ter plaatse vermoord hebben, zoo men my niet had tegen gehouden. Ik bood hem toen aan met my te vechten, met zoodanig wapen, als hy verkiezen mogt, en met éénen arm; maar de lafhartige zulks geweigerd hebbende, wierd hy uit het gezelschap verjaagd, en naar zyne Plantagie, Hazard genaamd, te rug gezonden.
Deeze schelm was zoo geweldadig, dat hy korten tyd te voren eene Negerin, die agt maanden zwanger was, had laten geesselen, tot dat haar de darmen uit het lyf kwamen, om dat zy een glas gebroken had. Een van zyne mans slaven, die zyne gramschap poogde te ontwyken, wierd door hem op staande voet om 't leven gebragt. Hy had 'er geen één, wien het lichaam van het hoofd tot de voeten niet was van één gereten, door de meenigvuldige kastydingen, welken hy hun deedt ondergaan ..."

In 1770 was Hazard een suikerplantage met 130 slaven. Het riet werd geperst met een watermolen. In 1773 was de slavenbevolking geslonken tot 90 personen. Een opvallende daling.
In 1787 wordt een begrafenis gemeld :

"... 1787-december 1 Debet Boedel J: L: Sloet weesmeesteren — Aan kerkegeregtigh: voor 't begraaven op de plant: Hazard den 14 mei 1783 Comm: f 16,15 ..."

Jan Lambert Sloet was de plantagedirecteur geweest. Hij had deze positie op meerdere plantages bekleed, o.a. in 1774 op de plantage Anne's Rust aan de Tapoeripa.

1793 - 't fonds onder S. van Nooten Jansz.

De plantage produceerde koffie. De directeur was I. Frantzen. Administrateur was B: van Velsen. De buurplantage Bergen op Zoom was van dezelfde eigenaar, en vormde waarschijnlijk één geheel met Hazard.

1821 - C. Frymersum en zn. qq.

De naastliggende plantages Bergen op Zoom en Hazard waren samengevoegd tot 1 grote suikerplantage van 2000 akkers. A. Gelinck van Ingen was de plantagedirecteur. De administratie was in handen van D. H. J. Brousson.

1846 - weduwe J.S. v.d. Poll

Hazard was een suikerplantage van 1800 akkers met 100 slaven. De eigenaar was het negociatiefonds onder directie van de weduwe J.S. v.d. Poll. W. van der Heyden was de directeur op de plantage, en J. Frouin en J.L. Karsseboom voerden de administratie.

1863 - emancipatie

Het fonds onder directie van de weduwe J.S. van de Poll te Amsterdam was de eigenaar, en ontving een "tegemoetkoming" voor het verlies van 105 slaven ter grootte van f 19.200,--. De Surinaamse familienamen Biekman, Landvoort, Rokette en Rozen stammen van de plantage.

Na 1863

De plantage heeft nooit contractanten aangeworven en is vermoedelijk al snel na de emancipatie buiten productie gesteld.

1864 - heden — nader uit te zoeken

2005 -

De plantage is helemaal overdekt met bos.

Bronnen :

boeken en artikelen

1.1 - Frank Dragtenstein
De ondraaglijke stoutheid der weglopers — uitg. Univ. Utrecht, 2002

1.2 John Gabriel Stedman
Reize naar Surinamen 1772-1777 - 1e uitg. 1796 ; bij deze studie is gebruik gemaakt van de uitgave 1987 Walburg pers.

1.3 - Alex van Stipriaan
Surinaams contrast — KITLV, 1993

databases op het internet

2.1 - Philip Dikland — oud archief der burgerlijke stand in Suriname

inventarisaties in het notarieel archief van het NA, den Haag

1770 - ARA NOT inv. no. 698 f. 338

Locatie : Commewijne aan de rechterhand tussen de plantages Bergen op Zoom en Cnoppemombo
Datum : 1770-04-17/18/19 ; 1770-04-25
Gegevens : 1000 akkers, 129 slaven, watermolen, suiker, cappewerie, tayer, bananen, koren, kostgronden, weidegrond, hoornbeesten, ezels, moestuin, schapen, geiten, pluimvee, taxatie: Nf 263.221,-
Verzoeker : Samuel Fellmann qq., zaakgelastigde van George Donis
Eigenaar : George Doris
Directeur : Steven Overzee
Gebeurtenis: de plantage wordt gepriseerd en gehypothekeerd volgens procuratie van 5 october 1769

1771 - ARA NOT inv. no. 232 f. 772

Locatie : Commewine aan de rechterhand tussen de plantages Bergen op Zoom en Knopomombo
Datum : 1771-05-13/14 ; appendix van 1771-05-14
Gegevens : 1000 akkers, 125 slaven, watermolen, suiker, capewerie, tayer, bananen, kostgronden, cassave, weidegrond, hoornbeesten, ezels, varkens, moestuin, schapen
Verzoekers : Sam: Fellman en Pieter Berkhoff aangestelde sequestors van de plantage Hazard gedurende het proces tussen G: de Vries Abrmz: als eiser en de eigenaar der plantage G: D'Onis
Eigenaar : George d'Onis
Administr. : Sam: Fellman en Pieter Berkhoff
Gebeurtenis : De plantage is onder sequestratie geplaatst ; Sam: Fellmann en Pieter Berkhoff worden door commisarissen ter rolle van Hof van civiele Justitie, op verzoek van de gouverneur, aangesteld als administrateurs en bewindvoerders over de plantage

1773 - ARA NOT inv. no. 700 f. 485

Locatie : Commewijne aan de rechterhand tussen de plantage Bergen op zoom en de nieuwe grond van de Graaff
Datum : 1773-02-24/25 ; 1773-03-03
Gegevens : 1000 akkers, 90 slaven, watermolen, suiker, cappewerie, tayer, bananen, varkens, hoornbeesten, ezels, schapen, moestuin, taxatie: Nf 276.513,-
Verzoeker : G: Donis eigenaar
Eigenaar : G: Donis

archief Dienst der Domeinen

1746 - meetkaart Knoppemonbo (ontbreekt) met bijbehorende tekst:

Volgens certificaat van den landmeeter Cornelis Boogart gegeeven den 23 augustus ..........uijtkragt van twee getransporteerde warranden &&& het figuur ABDEFGA is door den selve bevonden groot 1913 akkers.
Volgens certificaat van den landmeeter R: de Meester gegeeven den .....november ......uijtkragt van drie warranden de dato 4 februarij 1690, 15 september 1719, en 27 7ber 1722, sijn de figuur LGFPONML en LKSRIHGL groot 2624 7/10.
Het stuk IRVXI zijnde een gedeelte van de plantage Hazard groot 141 is geruijlt en getransporteert door de Heer Nicols: Francois Thuijmelair aan de plantage Knopmonbo, volgens transport in dato 23 maart 1742 so dat de gemelde stukken samen sijn 4678 7/10 akkers.
Tegen dit stuk van de plantage Hazard heeft de Heer Jsaak Tourton qq aan gem: Nicols: Francois Thuijmelair getransporteert het stuk QRSKLQ groot 565 5/10.
Het welke afgenoomen zijnde blijft aan de plantage Knopmonbo de nommer van 4113 2/10.
Soals de figuur ABCDEFGA, LGFPONML, LQRIHGL en IRVXI aanwijsen.
Ik ondergeschreven geswooren landmeeter verclaare ter requisitie van de Heer David Flournoy als administrateur van de plantage Knopmonbo geleegen in Cassiwinica creecq aan de regter- en linkerhand in 't opvaaren, gemeeten en afgestooken te hebbe ten behoeven (van) gem: plantage Knopmonbo, een stuk land zijnde een gedeelte van de plantage Hazard geleegen in Commewine aan de regterhand in 't opvaaren, welk stuk op de caart gemerkt ois IRVXI groot (is) een hondert een en veertig akkers, hebbende een en twintig ketting facit langs de rivier, hetwelke door de Heer Nicols: Francois Thuijmelair aan de plantage Knopmonbo gecedeert en in eijgendom getransporteert is, tegens een andere stuk land groot vijfhondert vijf en sestig en een halve akkers zijnde een gedeelte van 't land dat de Heer Jsaak Tourton qq verkreegen heeft ten behoeven van de plantage Knopmonbo, soals de figuur QESKLQ aanwijst, alles conform het accoort en transport daarvan gepasseert in dato 23 maart ......
Soo dat alle die gekogte, opgenomen, en geruijlde landen nu aankomende de plantage Knopmonbo hier alle door mij ondergeschreven ten versoeke als boven op een generaale caart overgebragt en met roodt afgezet te samen monteeren een getal van vier duijsent een hondert derthien en twee tiende ackers.
Alles nogthans ongeprejudiceert het litispendent proces Ca de wed: Lespinasse wegens de schijding tusschen de plantage Wederhoop en Knopmonbo
Actum Paramaribo den 1 december 1746
P: Gardin gswooren landmeeter