NieuwSorgh aan de Commetuanekreek

suikerplantage
volksnaam: "LaSalie" = de la Jaille
linkerhand in het afvaren
volgorde in het afvaren: La Solitude ; Sinabo ; Nieuwsorgh ; Fortuyn ; Salzhalen ; Hooyland ; Schoonoord

• chronologie
• bronnen

chronologie

De geschiedenis van de plantage Nieuwsorgh kan het beste worden begrepen aan de hand van een kaart met beschrijving van de landmeter Lieftinck uit 1769. Lieftinck beschrijft alle gronduitgiftes vanaf het ontstaan der plantage:

".....Ik ondergeschreven verklaare hiermeede op ordre van de Edele Agtbaare Heer D: J: W: Hatterman prive & qq te hebben hermeeten de plantage Nieuwzorg (voor deser genaamd Voorbaat) geleegen in de Commetuane creecq aan de regterhand in 't opvaaren zoals die thans in sijne limiten is bepaald volgens de daarvan zijnde warranden transporten & caarten als volgd:

1/ Een stuk land groot 750 ackers zijnde een gedeelte van 1500 akkers door de Heer Commandeur Laurens Verboom uijtgegeeven aan Andries Monfort in dato den 19 maart 1683 volgens caart van Jan Freuijtenier ..........februarij 1735 zijnde eerst uijtgemeeten geweesd door A: Maas volgens caart in dato den 20 december 1709 door mij ondergeschreven hermeeten zoals hier neffens de figuur AGHN aantoond.

2/ Een stuk land groot 600 akkers volgens warrand door de Heer Gouverneur Jan de Goijer verleend aan Hendrick Mulder in dato 23 october 1710 (volgens voorengemelde caart van J: Freuijtenier) hierneffens de figuur IGHK

3/ Een stuk land groot 1000 ackers volgens warrand door de Heer Gouverneur Johan Coetier vergund aan de Heer Jsaac Tourton in dato den 9 april 1720 (meede volgens de bovengemelde kaart van J: Freijtenier) hierneffens aangeweesen door den figuur IBCK.

4/ Een stuk land groot 400 akkers zijnde een gedeelte van het land van ouds genaamd Castagneboom (thans Eendragt) door de Heer Quirenius Wilhem Craffort verkogt aan Mevrouw Sara de La Jaille gebooren Lodge qq volgens transport in dato den 25 april 1737 met 20 3/8 kettingen face hierneffens te zien door den figuur NDLM.

5/ Een stuk land groot 400 akkers zijnde meede een gedeelte van de plantage Castagneboom of de Eendragt door de Heer Abraham Augustus verkogt aan de Weduwe Sara De La Jaille gebooren Lodge volgens transport in dato den 12 december 1742 met 19 7/8 ketting face uijtgebeeld met de figuur MLEF.

Alzo dat de gantsche plantage Nieuwzorg groot is 3150 akkers ; zijnde door mij ondergeschreven hermeeten en op alle hoeken 6 pijlasters doen metselen en de noodige paalen op de scheijlinien doen zetten. Alles zo en in dier voegen als de nevenstaande figuur ABCDEF is exhibeerende.
Zulks verklaare hiermeede
Actum plantage Nieuwzorg den 1 november 1769
F: Lieftinck geexam: en gepro: ingen: en landmeeter ...."

• 1683 - eerste uitgifte aan Andries Murford, 1500 akkers
• 1710 - tweede uitgifte aan Hendrick Mulder, 600 akkers
• 1720 - derde uitgifte aan Isaac Tourton, 1000 akkers
• 1737 - verwerving door koop, Sara de la Jaille, 400 akkers
• 1742 - verwerving door koop, Sara de la Jaille, 400 akkers
• 1768 - Dirk Jan Willem Hatterman
• 1793 - boedel Hatterman (almanak 1793)
• 1821 - boedel D. J. W. Hatterman (almanak 1821)
• 1837 - boedel D:J:W: Hatterman en A.F.Gerdeman 19 / 640 (almanak 1837)
• 1863 - emancipatie
• na 1873 - Nieuwsorg aangekocht door de familie Tuinfort

1683 - eerste uitgifte aan Andries Murford, 1500 akkers

(AQB, 3 eeuwen grondpolitiek, p. 399)

Vanaf 1683 werd de Commetewane verder in cultuur gebracht. Aan Andries Murford werd 1500 akkers verstrekt naast het land van ene Charles Greenwood. Blijkens Lieftinck's beschrijving is deze grond van Murford, althans de helft daarvan, het oudste gedeelte van Nieuwsorg. Greenwood en Murford zijn er waarschijnlijk er al spoedig mee gestopt, want de kaart van de Labadisten uit 1686 vermeldt hun namen niet. Murford's naam komt in het geheel niet voor, en Greenwood was verhuisd naar een andere plantage hogerop de Commewijne.

1710 - tweede uitgifte aan Hendrick Mulder, 600 akkers

Hendrik Mulder, in 1696 gehuwd met Anna Mulders, verwierf het tweede deel van de plantage. Het echtpaar woonde er zelf. Uit het huwelijk zijn 3 kinderen bekend.

1720 - derde uitgifte aan Isaac Tourton, 1000 akkers

Isaac Tourton komt tot 1735 incidenteel in de archieven voor. Er is weinig over hem bekend. Waarschijnlijk is hij de stichter van de plantage Tourtonne. Hij overleed in 1749 (ARA, index plantageinventarissen). Mogelijk is hij de vader van de bekende Jean Andre Tourton.

1737 - verwerving door koop, Sara de la Jaille, 400 akkers

1742 - verwerving door koop, Sara de la Jaille, 400 akkers

In 1737, en waarschijnlijk al lang daarvoor, was Sara Lodge eigenaresse van de plantage. Het is niet bekend hoe zij de gronden van de vorige eigenaren heeft verkregen ; vermoedelijk door aankoop. Sara Lodge was in 1697 gehuwd met Francois de Bruijn, eigenaar van de kleine plantage la Solitude hogerop in de kreek. Het huwelijk werd aanvankelijk door de kerk verboden, maar ging een half jaar later toch door. In 1699 werd een kindje Francois geboren. Maar de vader was toen al gestorven.

Na de dood van Francois de Bruijn hertrouwde Sara Lodge met Gabriel de la Jaille. De naam wordt ook wel eens geschreven als la Saille, of la Saillie.

Gabriel's naam is bij de locale mensen blijven voortbestaan. In de volksmond heet Nieuwsorgh nog steeds "Lasalie", alhoewel de familie al twee eeuwen uit Commewijne is verdwenen.

Lodge en De la Jaille bezaten aanvankelijk twee plantages, Nieuwsorgh en la Solitude. Later (na 1737) werd de grond Oosterhuysen, naast La Solitude, verworven. De hoofdplantage was Nieuwsorgh; la Solitude en Oosterhuysen werden slechts gebruikt als kostgronden en weidegronden van het vee.

Gabriel de la Jaille en Sara Lodge hadden 7 kinderen.
de tweeling Gabriel en Joan (1702 - ?)
Maria (1704 - 1763) x David de Hoy sr.
Adriana Eliza (1707 - ?) x Samuel Surery de St. Remy.
Anne Hendrique (1714 - ?)
Henriette Anne (1716 - 1783) x Jacob Bennelle
Gabriel (1720 -1754) x Louisa Helena Anthonia van Steenbergh

Er is overigens iets vreemds aan de hand met de data. Deze zijn alle ontleend aan het generael kerckeboeck. Henriette Anna's geboortejaar staat daar duidelijk vermeld als 1716. Maar even duidelijk staat op haar bewaard gebleven grafsteen dat zij geboren werd in 1713. Ook het huwelijk van Sara Lodge en Gabriel de la Jaille is onduidelijk. Het huwelijksregister vermeldt 1702, maar het lidmaatregister noteert hen reeds in 1700 als echtgenoten.

Gabriel senior overleed in 1738. Sara betaalde de kerkgerechtigheid:

Sara heeft haar man lang overleefd. Zij stierf in 1759. Zij behoorde tot de aanzienlijken der kolonie. Zo bericht gouverneur Mauricius op 3 febr. 1751 in zijn journaal: "...('s avonds) Assemblee en Bal bij de oude Juffrouw Lajaille..." Hij doelt hiermede op het feest dat Sara gaf ter ere van de toekomstige gouverneur Von Sporcke.

Na het overlijden van Gabriel senior werd het plantagebezit verdeeld onder Sara en haar 4 kinderen Gabriel junior, Maria, Adriana Elisabeth, en Henrietta Anna:

Gabriel de la Jaille junior was gehuwd met Louisa Helena Anthonia van Steenbergh. Kinderen zijn er vermoedelijk wel geweest, maar er is niets van bekend. Gabriel overleed overleed in 1754, pas 34 jaar oud, en werd begraven op de oude oranjetuyn. Zijn grafschrift luidt:
"....in Leeven Raadt in de Edle Hove Politie en Crimineele Justitie in de Colonie Suriname Geboren te Suriname den 10 January 1720 en in den Heere ontslaapen den 28 January 1754....."

Maria de la Jaille (+ 1763) was gehuwd met David de Hoy senior (+ 1744). Het echtpaar bewoonde het mooie huis waterkant 26. Zij hadden 4 kinderen: David jr., Adriana Elisabeth, Benine, en Catharina. Maria heeft zich nooit bemoeid met het beheer van Nieuwsorgh.

Adriana Elisabeth was gehuwd met Samuel Surery de St. Remy.

Henriette Anna is degene wier levensloop het nauwste is verbonden met de plantage Nieuwsorgh. Zij huwde ten eerste male met Jacob Benelle (+ 1758). Het echtpaar had twee zoons, en misschien waren er meer kinderen. De jongste zoon is dramatisch om het leven gekomen. Dit staat nog vagelijk in steen gebeiteld op zijn graf uit 1780. Het graf bevindt zich op Nieuwsorgh:

Philip Dikland bezocht het graf werd in 1999 ; het bleek dat de sterfdatum (22 november 1780) zorgvuldig van de steen was weggebeiteld.

Wat voor tweegevecht dan ? Het verhaal staat nergens op schrift. De dichter Roos wijdt wel een afscheidgroet aan zijn vriend Charles, maar vermijdt elke toespeling op de toedracht. De locale bevolking op Nieuwsorg vertelt nog steeds iets over een dodelijke twist tussen twee broers, die beiden verliefd waren op dezelfde slavin. Het meisje werd na de ongelukkige afloop terechtgesteld.... Anderen vertellen hoe eerst nog haar mooie ogen, waarop de broers zo verliefd waren geworden, werden uitgestoken. Het verhaal heeft zich in de loop der tijden natuurlijk steeds uitgebreid.
Maar een dergelijk voorval tussen twee belangrijke personen moet officieel onderzocht zijn. En inderdaad geeft het journaal van gouverneur Texier uitsluitsel:

Het verhaal dat op Nieuwsorg is overgeleverd klopt dus niet ; er was geen broedertwist. Maar de reden van het duel blijft onbekend ; misschien berust het verhaal van het mooie meisje toch op de waarheid. Hoe het is afgelopen met de secretaris Graafland is schrijver dezes niet bekend.

Gabriel Paul Benelle (1746 - 1787) ligt naast zijn broer begraven. Hij was oud-Raad van Politie en Crimineele Justitie. Hij was tijdens zijn leven een man van aanzien, en zijn grafsteen is ongewoon fraai uitgevoerd. Het grafschrift luidt aldus:
"...de Ziel der kerk, de steun der raad / der vrouw en weezen toeverlaat / der letter vriend, des landbouws staf / Rust in de omtrek van dit graf..."

Maar gaan wij even terug in de tijd. Na de dood van Jacob Benelle in het jaar 1758 hertrouwde Henrietta de la Jaile, de moeder van de twee broers, met de veel jongere Dirk Hatterman. Dat was in 1760. Henrietta was toen 47 jaar oud, en het huwelijk werd "in huis" afgesloten, een rustige ceremonie op de plantage Nieuwsorgh.
Dit tweede huwelijk is kinderloos gebleven, niet zo vreemd natuurlijk. Henrietta is altijd op Nieuwsorgh blijven wonen, en haar graf is daar, naast haar tweede man, maar — om onbekende redenen — apart van haar zoons. Haar grafschrift luidt::

Behalve de bovengenoemde 4 kinderen van Gabriel de la Jaille, is ook nog bekend Benine de la Jaille, de eigenaresse van de plantage Beninenburg aan de Commewijne. Mogelijk is Benine ook een kind van Gabriel senior.

1768 - Dirk Jan Willem Hatterman

Omstreeks 1768 was het plantagebezit deels geerfd en deels gekocht door Dirk Jan Willem Hatterman (1741-1788). Deze was op 19-jarige leeftijd in de plantages "ingetrouwd" door zijn huwelijk met bovengenoemde Henrietta Anna de la Jaille, die op dat moment 47 jaar oud was. Hij was op deze wijze ineens een gefortuneerd man geworden, met een uitgestrekt plantagebezit. Daarnaast was er nog het bezit in Paramaribo: het echtpaar Hatterman bewoonde in 1772 een duur huis aan de Keizerstraat, en bezat ook nog kleinere huizen aan de Gravenstraat en Knuffelsgracht.
In 1768 werd een inventarisatie gemaakt van Nieuwsorg, ter gelegenheid van de aankoop van 1/5 deel der plantages door Dirk Hatterman. Na deze aankoop bezat Dirk het 23 / 40e meerderheidsaandeel in de plantages, en was dus feitelijk eigenaar; de gronden werden echter nog geruime tijd aangeduid als behorende aan "boedel de la Jaille".
Een jaar na de aankoop werd door de landmeter F. Lieftinck in opdracht van Hatterman twee kaarten vervaardigd : "Kaart van hermeting van de plantage Nieuwsorg" (DdD, kaartenmap Commewijne), en "Kaart van hermeting van de Plantagien La Solitude en Oosterhuys" (ARA, kaart no. 1831)
Het bezit van de la Jaille ging via vererving en aankoop langzamerhand over naar de familie Hatterman. Uiteindelijk waren zij eigenaar van de plantages Nieuwsorgh, la Solitude en Oosterhuysen (Commetewane), Genoodzaakt en Lankmoedigheid (Cottica), Beninenburg (Commewijne), Meerzorg (Tapoerica), en tenslotte Voorzorg (Motkreek). Alle plantages werden beheerd door het administratiekantoor J. F. Andree en zoon.
Ook de grond Wolfenbuttel "agter Paramaribo" behoorde aan de familie.

Dirk Hatterman stierf in 1788 op 47-jarige leeftijd en ligt op Nieuwsorg naast zijn echtgenote begraven.

1793 - boedel Hatterman (almanak 1793)

1821 - boedel D. J. W. Hatterman (almanak 1821)

De 3 plantages, Nieuwsorgh (3150 a.), la Solitude (2500 a.) en Oosterhuysen (1406 a.) waren alle het bezit van de boedel Hatterman. Ook Beninenburg (Commewijne), Meerzorg (Tapoerica) en Voorzorg (Motkreek) behoorden tot het eigendom. Alle plantages werden beheerd door de administrateurs E. G. Veldwijk, C. L. Weissenbruch, en F. C. Meyer.
In 1830 bezocht M.D. Teenstra de plantage om gegevens te verzamelen voor zijn boek "de Landbouw in de kolonie Suriname". Nieuwsorg was op dat moment 3150 akkers groot, met een (kleine) bemensing van 121 slaven. Het riet werd geperst met een waterwerk. La Solitude en Oosterhuysen worden niet genoemd.

1837 - boedel D:J:W: Hatterman en A.F.Gerdeman 19 / 640 (almanak 1837)

de slavenmacht omvatte 241 mensen, dus bijna een verdubbeling ten opzichte van 1830.

1863 - emancipatie

Op Nieuwzorg werden 316 slaven ge-emancipeerd. De bekende familienamen Amstelveen, Bakboord, Duiker, Hofwijks, Hoogvliet, Leerdam, Overveen, en Pool zijn van de plantage afkomstig.
De eigenaren, de erven van wijlen vrouwe Anna Henriette de la Jaille, weduwe van Dirk Hatterman, en de boedel van wijlen A.F. Gerdeman, ontvingen in totaal f 94.200,= en f 1.500,=

De eigenaren in detail opgenoemd:
A Pierre Jean Nicolaas Vereul (chef van het in luiquidatie zijnde Huis van de Weduwe Vereul en Zoon, op de hofstede Vredenhof te Sloten) voor 72/640 aandeel
B Clasina Frederica van Gerdeman (Paramaribo)
Johanna Petronella Wenner Gerdeman (Paramaribo)
Henriette Elisabeth Wenner Gerdeman (Paramaribo)
Margaretha Sophia Wenner Gerdeman (Paramaribo)
Frederik Rudolf Wenner Gerdeman (Paramaribo)
Wilhelmina Adolphina Wenner Gerdeman (Paramaribo)
Susanna Helena Geradina Wenner Gerdeman (Paramaribo)
Clasina Wenner Gerdeman (Paramaribo)
gezamenlijk voor 19/640 aandeel
C Nicolette Jeanne Vereul, wed. C.A. de Vismes voor 168/960 aandeel
D Jeanne Louise Henriette Clemence gravin de Vernède de Corneillan (stichtsdame van Pruisen), echtgenote van Charles Herald baron de Pages de Pourcares (grondeigenaar, Parijs) voor 1/6 aandeel
E Catharina Frederika Georgine Meijer, wed. Jacob Constantijn Vereul (zonder beroep, Doetichem) voor 125/640 aandeel
F jonkvrouwe Louise Marie Constance (de) Carion d'Espagne de Visas Paulin (ongehuwd en meerderjarig, Alby in Frankrijk)
jonkvrouwe Louise Emelie gezegd Blanche (de) Carion d' Espagne de Visas Paulin (ongehuwd en meerderjarig, Alby in Frankrijk)
beiden 77/240 aandeel

Na 1863 is de plantage niet overgestapt op contractarbeid ; waarschijnlijk is het bedrijf spoedig na 1863 buiten productie gesteld.

na 1873 - Nieuwsorg aangekocht door de familie Tuinfort

De plantage Nieuwsorg werd aangekocht door de familie Tuinfort, de ex-slavenbevolking van de naastgelegen plantage Fortuin.
... Tuinfort, thans (2000) 35 jaar oud vertelt dat de plantage door zijn grootvader is aangekocht, dat moet ongeveer 60 jaar geleden zijn geweest. Volgens hem was de oude plantagestructuur toen al niet meer intact, er resteerden slechts de twee grafplaatsen van de familie de la Jaille.

Na de aanleg van de Oost-West verbinding werd een zijweg aangelegd door Nieuwsorg heen helemaal tot aan de plantage Schoonoord, waardoor de isolatie van het plantagegebied werd doorbroken. Vader Tuinfort opende als een der eersten een winkeltje aan de Oost-West. In de loop der tijd hebben de familieleden huizen gebouwd langs de zijstraat, in de nabijheid van de Oost-west, en er is een alleraardigst dorpje ontstaan, compleet met school, en een door de bewoners zelf gebouwde kerk.

bronnen

=database gereformeerden (ARA, den Haag)
(Philip Dikland)

• database emancipatie 1863 (ARA, den Haag)
• het surinaams notarieel archief (ARA, 's Gravenhage)

database emancipatie 1863 (ARA, den Haag)

(Heinrich Helstone, Okke ten Hove, e.a.)

het surinaams notarieel archief (ARA, 's Gravenhage)

• 1758 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen
• 1759 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen
• 1762 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen
• 1768 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen
• 1783 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen

1758 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen

archiefstuk: klapperindex inv. nr. 202
Ten verzoeke van: Benine de la Jaille en Henrietta de la Jaille, wed. van Jacob Benelle. De laatste aangesteld als executrice en beheerderes over de nalaten goederen van wed. G. de la Jaille.
plantage: Nieuwsorg, 2350 akkers, suiker, bananen, tayer, koren.
... nog een stuk grond annex de plantage gekocht van wijlen Qurijn Kraffort en Abraham Augustus, groot 800 akkers. Het geheel groot is 3150 akkers.
... nog een stuk land in de kreek van Commetewane boven het land van de plantage Sinabo, van ouds genoemd La Solitude, groot 2500 akkers, 5 slaven, hoornbeesten.
directeur: Carel Frederik Meyer
inventarisatie + akte van 4, 5 en 6 april 1758 (totaal 51 pagina's)

1759 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen

archiefstuk: klapperindex inv. nr. 205
erflater: Sara Lodge, wed. van Gabriel de la Jaille
erfgenamen / ten verzoeke van: niet genoemd
nalatenschap: plantage Nieuwsorg, 2350 akkers. nog een stuk annex dezelfde plantage gekocht van Guirijn Kraffort en Abraham Augustus, groot 800 akkers, dus totaal 3150 akkers.
... nog een stuk land in de kreek van Commetane boven het land van de plantage Sinabo, van ouds genoemd La Solitude, grootte 2500 akkers, 5 slaven, negerhuizen, hoornbeesten
... nog een stuk land in de Commetanekreek, groot 1400 akkers, van ouds genoemd Oosterhuijs, voor deze gehoord hebbende aan Clement Frans Pathuys.
directeur: Carel Frederik Meyer
inventarisatie + akte van 30 april, 1 mei 1759 (totaal 46 pagina's)

1762 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen

archiefstuk: klapperindex inv. nr. 212
erflater: Sra Lodge, wed. van Gabriel de la Jaille
erfgenamen / ten verzoeke van: niet genoemd
nalatenschap: plantage Nieuwsorg, 2350 akkers.
... nog een stuk annex de plantage gekocht van wijlen Quirijn Kraffort en Abraham Augustus, groot 800 akkers, dus in het geheel totaal 3150 akkers.
... nog een stuk land in de kreek van Commetane boven het land van de plantage Sinabo, van ouds genaamd La Solitude, 2500 akkers; nog een stuk land in dito kreek, groot 1400 akkers, van ouds genoemd Oosterhuijs, gehoord hebbende aan Clement Frans Pathuys; stuk land in de rivier Cottica aan de linkerkant aan de bovenlijn van de erven Sandijk, groot 500 akkers. Op La Solitude een weidegrond van 100 akkers, 3 slaven en hoornbeesten
taxatie f.249.315,15 hollands
directeur: Carel Frederik Meyer
inventarisatie + akte van 24, 25, 26, 27 augustus 1762 (totaal 71 pagina's)
La Solitude, Oosterhuys en het stuk land in de rivier Cottica staan gezamenlijk voor f.4400 op de inventarislijst bij de akte.
Verder "Op La Solitude een Savaan groot circa honderd ackers, slegt in de ruygte, daarop twee oude negerhuyzen f.250,=

1768 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen

archiefstuk: Not. Archief Suriname Inv. nr. 696 p.178
eigenaars: o.a. David de Hoij en 4 kinderen, erfgenamen van Maria de la Jaille.
De inventarisatie werd gemaakt naar aanleiding van de aankoop van 8/40 van de plantage door Dirk Willem Hatterman, van Johannes Faasch. Na deze aankoop had Hatterman het meerderheidsaandeel in het plantagebezit, en was dus feitelijk eigenaar.
Voor deze deze aankoop was het eigendom als volgt verdeeld:
Samuel Sarireij de St Remij weduwnaar Adriana Elisabeth de la Jaille 15 / 40 deel
Dirk Willem Hatterman gehuwd met Henrietta Anna de La Jaille 15 / 40 deel
Sara Maria van den Heuvel, dochter wijlen Magdalena de Hoy 2 / 40 deel
Johannes Faasch, namens de 4 kinderen van David de Hoy 8 / 40 deel

1783 – plantageinventarisatie Nieuwsorgh / la Solitude / Oosterhuysen

(bij testament wed. Hatterman)
archiefstuk: klapperindex inv. nr. 259
t.b.v. Gabriel Benelle
inventarisatie + akte van 18 en 19 april 1783 (totaal 40 pagina's)
Goed beschreven gebouwen op Nieuwsorg. Niets afzonderlijk dienaangaande t.a.v. La Solitude.