suikerplantage Berkshoven en koffiegrond Oostrust aan de boven-Commewijnerivier

rechteroever in 't afvaren
volgorde in 't afvaren: Hazard, Killesteyn Nova, Oostrust, Berkshoven, Rustveld
volksnaam: "Verbergie"= Verberk

plantage Berkshoven op de kaart van Moseberg uit 2001

In Mei 2001 werd een kleine eendaagse expeditie ondernomen naar de plantages Berkshoven en Concordia aan de Boven-Commewijne. Ongeveer drie kwartier varen vanaf de brug bij Stolkertsijver. De expeditie werd gegidst door de 70-jarige Frank Darson, die is geboren op Berkshoven en er zijn jonge jaren heeft doorgebracht. In die tijd, zo vertelt Frank, woonden er nog drie gezinnen.

Thans is de plantage geheel verlaten en overgroeid met bos. Er zijn geen restanten van sluizen of enig ander baksteenwerk. Wel zijn er enige restanten van een gietijzeren suikerpers, en een bijzonder rijk uitgevoerd graf met familiewapen voor twee kleine kinderen:

Frank vertelde dat dit graf door zijn familie altijd netjes is bijgehouden, en dat hij het altijd als hij de plantage bezoekt weer even schoonmaakt.

chronologie :

ca. 1670 - stichting plantage

De gronden aan de monding van de Carameca kreek zijn al zeer vroeg in cultuur gebracht, mogelijk reeds in de Engelse tijd. De Labadistenkaart uit 1686 vermeldt de namen Bon: en Boogner ; de kaart van Ottens uit 1718 geeft de naam Boogaart.

De bekende landmeter Cornelis Boogaert was de eerste eigenaar van de plantage. Hij was gehuwd met Susanna Dorenburghe. Veel is er niet over hen bekend. In 1692 werd hun zoontje Frederik in de divisie Commewijne gedoopt :

Verder komen wij hun naam slechts incidenteel tegen, bijvoorbeeld als getuige bij het huwelijk van een van hun vrienden omstreeks 1690 :

Na Cornelis' dood vestigde Susanna zich te Paramaribo. Zij trad toe als lidmaat van de hervormde kerk:

Het is onbekend wat er is gebeurd met de plantage aan de Commewijne. In 1737, maar waarschijnlijk reeds lang daarvoor, stond deze op naam van Anthony Verberk.

• 1737 - Anth. Verberg (kaart Lavaux 1737)
• 1770 - A: Pannekoek (kaart Lavaux 1770)
• 1793 - erven wed. A. Pannekoek (almanak 1793)
• 1821 - erven C: Pannekoek (almanak 1821)
• 1843 - G.W.C. Pannekoek (almanak 1843)
• 2058 akkers, 92 slaven. directeur F: J: Domhoff ; de administratie werd gevoerd door J: F: Werges en C: A: Moll.
• 1863 - emancipatie
• 1864 - 2001 - nog na te zoeken.
• 2001 - Ledig en verlaten

1737 - Anth. Verberg (kaart Lavaux 1737)

De plantage ontleent zijn naam aan de Amsterdammer Anthony Verberk. Het is niet bekend wanneer deze in Suriname arriveerde. In 1707 huwde hij met Agneta de Haan:

Uit dit huwelijk zijn twee kinderen bekend, Jacobus (1708), en Catharina Jacoba (1713).

Het waren Suriname's gouden dagen, en de grote plantage moet schatten hebben opgebracht. Voor Anthony en Agneta werd het tijd om van het leven te genieten. In 1719 verhuisden zij naar Paramaribo en schreven zich aldaar in als lidmaten van de gereformeerde gemeente:

Anthony was in 1726 raadsheer van Politie, en staat vermeld als administrateur van de plantage Potribo. Hij zal wel meerdere administraties onder zijn beheer hebben gehad.
Uiteindelijk is het gezin waarschijnlijk naar Holland gerepatrieerd. Zij vertrokken in Juni 1731 als pasagiers van het schip "de juffrouw Lucretia" onder schipper Gerrit Klinkert. De pasagierslijst vermeldt: "Anthony Verberk en vrouw, negerin Dona, neger Dikje, en de indiaanse Venus".
Over hun verdere levensloop is niets bekend. Hun overlijden staat niet geregistreerd in de overlijdensregisters van de gereformeerde gemeente, maar deze zijn over de eerste helft van de 18e eeuw erg onvolledig.

Intussen was de plantage volop in productie. Af en toe werd het overlijden van plantagepersoneel gemeld:

Het jongetje Herman Wilkens werd begraven samen met zijn broertje Hendrik. Het graf is thans (2001) nog steeds daar. Gelet op de rijke grafsteen, moet de familie Wilkens een belangrijke positie hebben bekleed op de plantage. Vader Wilkens was waarschijnlijk geen directeur, want hiervoor werden uitsluitend vrijgezellen aangesteld. Mogelijk was hij de administrateur der plantage. Mogelijk ook was hij via een nog niet bekende ver-erving deeleigenaar geworden.

1770 - A: Pannekoek (kaart Lavaux 1770)

Ondanks flink zoeken bleek het nog niet mogelijk om nadere gegevens over de familie Pannekoek te achterhalen. Ongetwijfeld een in Nederland woonachtige familie.

In 1791 en 1801 werd extra land achter de plantage aangevraagd, omdat "gemelde plantage welhaast gebrek zoude kunnen hebben aan goede landerijen tot de culture bekwaam". In 1791 werd 380 akkers verkregen, en in 1801 435 akkers.

meetkaart van de plantage Berkshoven & Oostrust uit 1791 door landmeter J: G: R: Bohm.
Uit de kaart blijkt :
Oostrust 187 akkers
Berkshoven 1436 akkers
Aangekocht van Binsburg 178 akkers
1e uitleg 380 akkers

1793 - erven wed. A. Pannekoek (almanak 1793)

De kleine buurplantage Oostrust behoorde eveneens tot het familiebezit. C.W.Schlosser was directeur op de plantage, administrateur was J: F: Andree

1821 - erven C: Pannekoek (almanak 1821)

De suikerplantage was in die tijd 1436 akkers groot. De directeur was E. P. J. d' Aquin. De plantage werd geadministreerd door J. G. Teltingh en F. Taunay.
M.D. Teenstra bezocht de plantage in 1830 om gegevens te verzamelen voor zijn boek "de landbouw in de kolonie Suriname". Berkshoven was toen een kleine suikerplantage met een slavenmacht van 91 mensen. Het riet werd geperst met een waterwerk.

1843 - G.W.C. Pannekoek (almanak 1843)

2058 akkers, 92 slaven. directeur F: J: Domhoff ; de administratie werd gevoerd door J: F: Werges en C: A: Moll.

1863 - emancipatie

De eigenaar H.E.M. Schimmelpenninck (van Berkshoven en Oostrust), woonachtig in Nederland, ontving een "tegemoetkoming" van F 23.700,= voor een slavenmacht van 79 mensen.

1864 - 2001 - nog na te zoeken.

De plantage heeft nimmer contractanten aangeworven. Vermoedelijk is ze na de emancipatie al snel buiten productie gesteld.

2001 - Ledig en verlaten

De plantage is geheel overgroeid met bos. De huidige eigenaar is de familie Biekman, maar zij doen niets met het bezit.

• Bronnen
• boeken en artikelen
• databases op het internet
• inventarisaties in het notarieel archief van het NA, den Haag
• contacts :
• archief Dienst der Domeinen te Paramaribo

Bronnen

boeken en artikelen

databases op het internet

2.1 - Philip Dikland — oud archief der burgerlijke stand in Suriname

2.2 - Heinrich Helstone, Okko ten Hove e.a. - database emancipatieregisters 1863

2.3 - Maurits Hassenkhan e.a. - databases Chinese, Hindustaanse en Javaanse immigratie

inventarisaties in het notarieel archief van het NA, den Haag

3.1 in de periode 1710 - 1780 zijn er van de plantage geen inventarisaties bekend.

contacts :

dhr. Bouterse, gepensioneerd ambtenaar, woont naast de brug op Stolkertsijver
dhr. Van Daal, district secretaris, Oost-West km. 37 Commewijne
dhr. Frank Darson, gepensioneerd ambtenaar OW&B, te bereiken via dhr. Bouterse
familie Francis, woonachtig aan de Oost-West nabij de Morico kreek

archief Dienst der Domeinen te Paramaribo

• 1791 - resolutie
• 1791 - meetkaart
• 1800 - resolutie

1791 - resolutie

Alzoo J: F: Andre in qualiteit als administreerende de suijkerplantagie Berkshoven en Coffij grond Oostrust geleegen in rio boven Commewine, aen ons bij requeste heeft te keenen gegeeven, dat gemelde plantage welhaast gebrek zoude kunnen hebben aan goede landerijen tot de culture bekwaam.
Dat hij suppliant geinformeerd zijnde dat agter deselve een stuk onbegeeven land is leggende ter grote van 380 akkers blijkens de bij requeste geannexeerde schetskaart door den landmeeter J: G: R: Bohm ontworpen.
Waaromme hij in zijne voorsz: qualiteit zig keerde tot ons met eerbiedig versoek 't ons behagen mogte aan hem suppliant qq ten behoeven van vorengemelde plantage Berkshoven en coffij grond Oostrust te concedeeren 't hiervoren gemelde stuk land ter grote van 380 akkers met een face van 95 en diepte van 40 kettingen en hem daarvan te verleenen warrand informa.
Zoo is 't dat wij 't voorsz: overgemerkt enede positive conform de waarheid bevonden hebbende, alsmeede ingesien de schetskaart door den geswoore landmeeter J: G: R: Bohm in dato 17 deeser van 't voorsz: stuk land gemaakt, mitsdien vergunnen en concedeeren aen J: F: Andre in qualiteit als adminstreerende de suijker plantagie Berkshoven en coffij grond Oostrust omme in allodialen eijgendom op te neemen en erffelijk te mogen besitten als meede aan de suijker plantagie Berkshoven en coffij grond Oostrust geleegen aen de boven rivier Commewine ter regterhand in 't opvaaren te annexeeren, een stuk land leggende agter de plantagie Berkshoven ter grote van 380 akkers met een face van 95 & diepte van 40 kettingen,
ende zulx onder conditien en restrictien als volgt.
Zal hij qq van heeden aff aan van deese drie hondert & tagtig akkers land moeten betaalen een recognitie off canon van vier stuijvers hollands geld per akkers aan den ontfanger der in en uijtgaande regten in der tijd, 't sij 't selve land bebouwd werd off niet, en soo vervolgens jaarlijks op den eersten dag van 't verleenen van deese warrand, en dat op poene dat ingevalle deselve recognitie off canon binnen 3 maanden na de vervaldag telkens niet voldaan was, sal moeten betaald worden 't dubbeld van deese en alsoo in plaats van 4 stuijvers 8 stuijvers, en waarvoor hij qq paratelijk sal moogen en moeten werden geexecuteerd.
Ook zal hij qq gehouden sijn de approbatie op warrand met bijvoeging van een kaarte figuratief der strekkinge & belendingen binnen 6 maanden van Haar Edele Groot Achtbaare de Heeren Directeuren en Regeerders deeser colonie te versoeken, zig reguleerende na den inhoude van de resolutien van zoo Hooggemelde Heeren Directeuren in dato 5 maart en 7 meij 1755, die binnen 12 andere maanden aan ons sal moeten werden geexhibeert
alsmeede 't selve behoorlijk te doen uitmeeten en daarvan laaten vervaardigen vier eevensgelijke kaarten die binnen 12 andere ofte een jaar na dato deeser aan ons ter approbatie sullen moeten werden gebragt op poene van te verbeuren ten behoeven van 't hospitaal alhier voor iedere maand 50 guldens hollands na expiratie van 't jaar, en van welke kaarten één voor Heeren Directeuren & Regeerders voornoemt, één voor ons, één om neffens deese warrand ter secretarij deeser colonie te werden geregistreert, en één voor de eijgenaaren qq sal sijn,
en dat bij deese drie hondert & tagtig akkers bij continuatie altoos moeten sijn en blijven geaffecteerd ten minsten 8 stucx slaaven, alles op poene dat ingevalle hij qq aan de stipulatien in deese vermeld niet en voldoet hij de facto en buiten form van proces van deese concessie sal sijn vervallen en worden gepriveerd en dat 't selve land weederom sal retourneeren in den boesem van Heeren Directeuren en Regeerders deesen colonie om daarmeede te handelen soo als bevonden sal worden te behoren, ten welkers behoeven ook in cas van verkoop ten allen tijden 't regt van naasting werd gereserveerd.
Voorts zal hij copie authenticq van deese warrand aan den Heer Raad Fiscaal deeser colonie onder recepisie moeten ter hand stellen en deselve beneevens één der daarvan te maakene kaarten annexeeren bij 't versoek van approbatie op deese warrand aan Hooggemelde Heeren Directeuren.
En zal meede gehouden zijn bij 't verzoek van approbatie op deze warrand aan Haar Edele Groot Achtbare de Heeren Directeuren en Regeerders deser colonie te annexeeren copie authenticq der bewijsen van eijgendom van voornoemde grond ingevolge hoogst derzelver resolutie de dato 2 april 1771.
Ook zal hij niets vermogen te onderneemen tot nadeel der vrije indiaanen offte eenige vorige concessien alsmeede de creecq helpen schoonhouden volgens de placaaten, en soo er natuurlijke creecquen door dit land mogten loopen deselve niet toe te vallen offte stoppen maar word verstaan door een ieder open & vrij laaten blijven om te kunnen bevaaren.
Aldus gedaan en met ons zegel bekragtigt Paramaribo desen 26 september 1791
/ was getekend / J: F: Friderici
/ onderstond / ter ordonnantie van de heer commandeur
/ en getekend / A: H: V: Heerdt tweede clercq
nevens appositie van 't zegel van de heer commandeur in witte ouwel met een papiere ruijt overdektaccordeert met sijn origineel
A: H: V: Heerdt tweede clercq

1791 - meetkaart

Aan de voorzijde staat
Commewijne (boven)
Berkshoven
Binsburg achter

Ingevolge warrand de dato 26 september 1791 door den Hoog Edelen Gestrengen Heer J: F: Friderici Commandeur over de Colonie van Surinaamen, rivieren en Districten van dien Collonel der Militie &&&& verleent aan den WelEdelen Gestrengen Heer J: F: Andree in qualiteit als administreerende de zuijker plantage Berkshoven en coffijgrond Oostrust geleegen aan de rivier boven Commewijne ter regterhand in opvaaren heeft den ondergeschreeven geswooren landmeter ter requisitie van voorgedagten heer J: F: Andree voor en ten behoeven van bovengemelden zuijker plantagie Berkshoven en Coffijgrond Oostrust uijtgemeten een stuk agterland leggende agter de plantage Berkshoven ter groote van 380 akkers met eene face van 95 kettingen en diepte van 40 kettingen zoals de figuur gemerkt met de letters ABCD op de hierneffenstaande kaart exhibeerende is.

Kaart figuuratief van het stuk agterland groot ......met een face van 95 kettingen en diepte van 30 kettingen zo ingevolge warrand de dato 26 september 1791 verleend van den Heer Hoog Edele der Heere J: F: Friderici Commandeur over de colonie van Surinaamen rivieren en districten van dier &&& de plantagien Berkshoeven en coffijgrond Oostrust geleege aan de rivier boven Commewijne ter regterhand in 't opvaaren in allodialen eijgendom op te neemen en erffelijk te mogen besitten zoals figuur geletterd ABCD op de hier onderstaande kaart ..........aanwijst

1800 - resolutie

Alzoo P: W: Spillenaar in qualiteit als administrateur der suiker plantagie Berkshoven geleegen in de boven Commewine ter regterhand in 't opvaaren tusschen de plantagien Rustvelt en Oostrust zig aan ons bij requeste heeft geaddresseerd en te kennen gegeven, dat ingevolge opgave van den geswoore landmeeter A: H: Hiemcke nog eenige landen agter dezelve plantagie zijn openleggende welke zonder prejuditie van eenige ingelanden aldaar ten behoeven van de plantagie Berkhoven konde werden opgenomen.
Dat hij suppliant ook teffens is geinformeerd dat den adminstrateur der plantagie Potribo die agter de plantagie Berkshoven is stuitende weegens dit agterland addresse bij ons ten behoeven der plantagie Potribo zoude hebben gedaan, waardoor ingevalle 't zelve aan hem wierde geconcedeerd de plantagie Berkshoven voor altoos van 't opvaaren van eenig agterland zoude zijn gepriveerd gevolgelijk ook niet in de mogelijkheid om verder te kunnen werden geextendeerd, daar egter de plantagie Berkshoven in de bewerking reeds zo verre is gevordeert dat van de in 't jaar 1792 opgenomen 420 akkers nieuwland reeds een gedeelte bewerkt is, en dus welligt zoude kunnen gebeuren dat in weijnige jaaren meer gemelde plantagie Berkshoven uitgewerkt zoude zijn.
Reedenen waaromme hij suppliant zig keerde tot ons met alle reverentie versoekende hem suppliant ten behoeven de plantagie Berkshoven te begunstigen met de helfte van het hiervoren beschrevene agter land en dat wel ter groote van 435 akkers bij de geannexeerde kaart geformeerd den 4 april deeses jaars door den geswoore landmeeter A: H: Hiemcke nader beschreeven en hem de nodige warrande daarvan te verleenen.
Zo is 't dat wij hebben goedgevonden te vergunnen en te concedeeren gelijk wij vergunnen en concedeeren aan P: W: Spillenaar en zijn relatie als administrateur der plantagie Berkshoven omme voor en ten behoeven dezelve plantagie in allodialen eigendom op te neemen en erffelijk te mogen bezitten een stuk land leggende agter de plantagie Berkshoven ter groote van 435 akkers met eene lijn van diepte van 31 103/137 kettingen en breedte gelijk aan die van de plantagie Berkshoven van 137 kettingen 46 voeten,
ende zulx onder de navolgende voorwaarden en conditien.
(volgen de standaardvoorwaarden)
Alles op poene dat ingevalle hij, sijne erven of regt verkrijgenden, aan alle de stipulatien in dezen vermeld / uijtgezondert die bij 't eerst en tweede articul staan uijtgedrukt als waar voor bijzondere boetens zijn vastgesteld / niet en voldoet, hij de facto en buijten form van proces van deeze concessie zal zijn vervallen en worden gepriveerd, zonder dat hij ten teegendeele eenige delaijen, exceptien of andere middelen van regten hoe genaamt zal vermogen te gebruijken, en dat dit land zelve verstaan zijn te zijn geretourneerd in den boesem van het Committé tot de zaken deser colonie voormeld omme daarmeede te handelen zoals hetzelve zal vermeenen te behooren.
Aldus gedaan en met ons zegel bekragtigd alhier aan Paramaribo desen 27 april 1800
/ was getekend / J: F: Friderici
/ onderstond / ter ordonnantie van de heer gouverneur
/ en getekend / A: H: V: Heerdt eerste clercq
nevens appositie van 't zegel van de heer gouverneur in een witte ouwel met een papiere ruijt overdekt
accordeert met sijn origineel
Levij Davids gesw: clercq