Ma Retraite aan de Boomskreek

koffieplantage
volgorde in het afvaren:
Tourtonne, Ma Retraite, Rainville aan de Surinamerivier

De plantagewoning van de koffie- en katoenplantage Ma Retraite werd gebouwd ca. 1850. Huis en fabriekscomplex zijn in 1968 gesloopt, de grond werd verkaveld, en thans is daar de stadswijk "Ma Retraite".

chronologie

ca. 1770 - stichting door Jan Nepveu

In 1770 (kaart Lavaux) wordt de plantage nog niet genoemd. Vermoedelijk betreft het hier dus een vrij jonge plantage. De stroomopwaarts gelegen plantage Tourtonne aan de Boomskreek is daarentegen al van oude datum, hetgeen daarmee in tegenspraak lijkt te zijn.
De plantage begon in die tijd achter Nepveu's huis aan de Gravenstraat no. 6.
Niet veel later dan 1770 werd de grond ontgonnen door gouverneur Jan Nepveu. Omstreeks 1775 was het al een grote koffieplantage met 183 slaven. Nepveu had het zo geregeld, dat niet alleen de grond achter de Boomskreek tot de plantage behoorde, maar ook de grond tussen Boomskreek en Gravenstraat. Deze sloot aan op Nepveu's grote huis aan de Gravenstraat 6. En inderdaad, als men de huidige Ma Retraite-weg denkbeeldig verlengt in zuidelijke richting, dan komt men precies uit bij Nepveu's huis. Deze Ma Retraite-weg is de oude middenweg van de plantage.
Overigens was Nepveu's huis aan de Gravenstraat niet het centrum van de plantage. Dat bevond zich vermoedelijk al vanaf het begin nabij de Boomskreek, ongeveer op de plaats waar het tot in de jaren zeventig van de twintigste eeuw nog was te zien.
De plantage was in Nepveu's tijd 540 akkers groot.

De plantage wordt lyrisch maar weinig duidelijk beschreven door de dichter Roos in diens "Surinaamsche mengelpoesie" van 1787:

"… Zie daar een Coffijstuk ! Hoe vruchtbaar zijn deze streeken !
En hier staat cacao, zo gunstig en zo schoon,
Dat zij een paerel hegt aan Ma Retraites kroon …"

1793 - L. J. Nepveu (almanak 1793)

mr. Laurens Johannes Nepveu (1751-1823) was de oudste zoon van de bekende gouverneur Jean Nepveu. Hij was tevens de eigenaar van de koffie- en katoenplantage "la Singularité" aan de Commewijne. Beide plantages werden geadministreerd door Pieter Willem Spillenaar. Nepveu woonde niet in Suriname, maar was gevestigd in Utrecht. Hij rentenierde daar van het kapitaal dat door Jean Nepveu aan hem was nagelaten. In 1780 huwde hij met Margaretha Roosmale. Hun zoon Charles Nepveu (1791-1871) was chefstaf van het Nederlandse leger, en in 1848 kort minister van Oorlog. (geg. www.parlement.com)

In 1786 werden een aantal landen tussen de plantage en de Surinamerivier aangevraagd. Deze landen werden uitgegeven in percelen van 50 akkers om te dienen als kostgronden voor Paramaribo. De opzet mislukte, want door samenvoeging van gronden ontstonden grote productieplantages. Ook Ma Retraite verwierf op deze wijze 200 akkers, namenlijk de percelen 1, 2, 3 en 4. Deze werden aangevraagd door de eigenaar L. J. Nepveu, en de beide administrateurs Frans Gomarus en J. F. Andre.

In 1794 werd opnieuw grond aangevraagd. Ditmaal betrof het een stuk land dat was overgebleven tussen Ma Retraite en de nieuwe "kost"plantages, in totaal 342 akkers. Ma Retraite was nu ook via de Surinamerivier bereikbaar.

1821 -erven M. L. F. Becker (almanak 1821)

In 1818 stond de plantage op naam van de "erven Francois Ewout Becker". Blijkbaar had Francois Ewout Becker de plantage overgekocht van de familie Nepveu. Wanneer precies, moet nog worden uitgezocht. Ook de "kost"percelen 7 en 8 (later: Elisabethshof) behoorden inmiddels tot de plantage.
Voor gegevens over Becker raadplege men de geschiedenis van plantage de Morgenstond.

De plantage Ma Retraite produceerde in 1821 koffie en katoen. Directeur en administrateur was J. H. Franke.
Enkele jaren later, omstreeks 1830, bezocht Teenstra de plantage om gegevens te verzamelen voor zijn boek. De plantage telde toen 93 slaven. De hoofdproducten waren koffie en cacao. De plantage was 1288 akkers groot, inclusief het aangrenzende "land van Ma Retraite" aan de Surinamerivier.

1863 - emancipatie

In de registers staat, dat de eigenaar S.A. Samuels een "tegemoetkoming" van f 3.000,- voor 69 slaven ontving . Dit is niet mogelijk ; de tegemoetkoming per slaaf bedroeg f 300,-, dus Samuels moet ongeveer f 20.700,- hebben ontvangen.
Maar ten tijde van de uitbetaling was Samuel Alexander Samuels reeds overleden. Het geld ging naar zijn weduwe Anna Joseph Elkan Levy (2/3 aandeel) en hun 4 kinderen Rachel, Abigael, George, en Flora.

Ma Retraite was in 1863 een kleine plantage met 69 slaven. De bekende Surinaamse familienaam Nagel origineert van de plantage.
Na de emancipatie heeft Ma Retraite op bescheiden schaal contractanten geworven. In 1864 arriveerden 3 chinezen. Later, in de jaren 1895 - 1939 arriveerden in totaal 85 brits-indische arbeiders en 325 javanen.
De eigenaren in die periode waren:
1864 -I. N. Samuels
1895 - 1896 A. Samuels
1900 - 1905 Alex A. Samuels
1910 -S. J. Samuels (beheerder)
1914 - 1920 erven A. Samuels, eigenaar
1922 -A.S. Samuels en S.A. Samuels, echtgenote van Gomperts
1925 - 1926A. Samuels
1927 -A.S. Samuels en S.A. Samuels, echtgenote van Gomperts
1928 - 1929 S. M. Levie
1939 -onbekend

1889 - A. A. Samuels nom. ux. (almanak 1889)

1908 - A.A. Samuels (almanak 1909)

Ma Retraite was al vanaf 1840 volledig omgeschakeld op cacao. Ook de omliggende plantages Tourtonne en Rainville waren cacaoplantages. Aan het einde van de 19e eeuw kwamen er moeilijke jaren vanwege de krullotenziekte en grote droogte, maar men hield vol. In 1908 produceerde Ma Retraite 44.600 kg. cacao. De eigenaar beheerde de plantage zelf. Er werkten 147 arbeiders, waarvan 58 immigranten.

1940 - 1960 - nader uit te zoeken

1960 - 2003 - verkaveling

Tot omstreeks 1970 was de plantage nog in productie. Kenneth Donk woonde vanaf 1963 in de buurt en verhaalt:
"... de Gompertstraat was de middenweg van de plantage. Het was in die tijd een smal zandpad, groot genoeg om er met een tractor te rijden. Het grote huis stond op de kruising van de Gompertstraat en wat nu de Atlasstraat is (toen bestond die nog niet). Achter het huis naar het noorden toe waren er koffievelden beschaduwd door koffiemama's. Dat ging zo door tot aan wat nu de Jozef Israelstraat is. Dat was toen een pad met een javaanse kampong erlangs. Daarachter waren er cacaovelden, en dan kwam er een zwampgebied.
De koffiefabriek stond diagonaal tegenover het huis, een beetje meer naar het noorden, op het terrein dat vandaag de dag wordt begrensd door de Jamaludinstraat, Achillesstraat, Gijsbertusstraat, en de Gompertsstraat ..."

In de jaren 1960 t/m 80 zijn langzamerhand alle oude plantages ten Noorden van Paramaribo verkaveld om ruimte te creeeren voor de sterk uitbreidende stad Paramaribo. Ook Ma Retraite werd verkaveld in de wijken Ma Retraite I, II, en III. De "Gompertsstraat", de oude middenweg van de plantage, is thans een van de hoofd-uitvalswegen naar Paramaribo-Noord. De weg is genoemd naar de laatste eigenaar van de plantage, de familie Gomperts.
Van het oude emplacement zijn alleen wat funderingsrestanten overgebleven. Het terrein is overigens na 40 jaar nog steeds niet bebouwd.
De plantagewoning lag op de zuid-oosthoek van de kruising Atlasstraat en Gompertstraat. Na de verkaveling heeft het huis nog enkele jaren bestaan, en is omstreeks 1971 gesloopt.
De Boomskreek werd verbreed en verdiept, en aan de uitmonding een gemaal geplaatst, zodat de waterhuishouding van de nieuwe stadswijken zo optimaal mogelijk plaats kon vinden. Maar door het aansluiten van steeds nieuwe wijken op het kanaal onstaan langzamerhand problemen.

top ^

bronnen

internet-databases

Philip Dikland — oud archief der burgerlijke stand in Suriname

Heinrich Helstone, Okko ten Hove e.a. - database emancipatieregisters 1863

Maurits Hassankhan — database hindustaanse en javaanse immigratie

inventarisaties:

1775-05-29 - ARA NOT 1297-242
inventarisatie van 2 objecten:
  1. Ma Retraite : 540 1/25 akkers, 183 slaven, bananen, cappewerie, koffie, bosgrond, schapen, hoornbeesten,
  2. Paramaribo : huis te Paramaribo in de Gravestraat strekkende het erf uit tot aan de plantage Ma retraitte, met gebouwen
    totale taxatie: Nf 174.018,-
    eigenaren: erven Elisabeth Buys ; Jan Nepveu
    gebeurtenis: erflater: Elisabeth Buys, gehuwd geweest met Jan Nepveu, gouverneur-generaal van Suriname, in gemeenschap van goederen getrouwd
    directeur: A. D. Feijt

archief Dienst der Domeinen te Paramaribo

1786-04-05 (dienst der domeinen Paramaribo register 1778 - 1789)
alsoo J: F: Andre en F: Gomarus qq voor L: J: Nepveu .... om in allodialen eijgendom op te neeemen en erffelijk te mogen besitten een stuk land geleegen tusschen de Fortresse Zeelandia en de Redout Purmerent, op de generaale schetskaart daar van zijn de bekend onder no. 1 ter grooten van 50 akkers met eene face van 8 kettingen 6 56/500 voet
(op dezelfde dag werden 2 soortgelijke percelen verstrekt aan J:F: Andre en F: Gomarus)

1794-09-02 (dienst der domeinen Paramaribo register 1789 - 1796)
alsoo Pieter Willem Spillenaar in qualiteijd als gemagtigde van mr: Laurens Johannes Nepveu te Utrecht & uijt dien hoofde administreerende denselve plantagie genaamt Maretraite geleegen alhier aan Paramaribo aan de Boom creecq, ...... omme in allodialen eijgendom op te neemen & erffelijk te mogen besitten als meede aan de voorsz: plantagie Maretraite [te annexeeren], een stuk land linia recta agter dezelve openleggende ter groote van 342 akkers met een face van 30 kettingen en diepte aan de bovenlijn van 105 kettingen en aan de beneede lijn stuijtende aan de landen van Combe ter 123 kettingen.

gegevens Nepveu (http://www.dodenakkers.nl/artikelen/nepveu2.html)

Mr. Laurens Johannes Nepveu, geboren Paramaribo 13 mei 1751, overleden Utrecht 25 januari 1823, trouwde Utrecht 15 mei 1780 Margaretha Roosmale, geboren Utrecht 17 februari 1751, overleden Zeist 17 oktober 1829
Margaretha Roosmale, geboren Utrecht 17 februari 1751, overleden Zeist 17 oktober 1829, trouwde Utrecht 15 mei 1780 Mr. Laurens Johannes Nepveu, geboren Paramaribo 13 mei 1751, overleden Utrecht 25 januari 1823
top ^
HOMEALGEMEENNIEUWBOUWHISTORIE SURINAMEARCHIEVENBEELDBANK
Tot 1975 | Update plantages | Onafhankelijkheid | Plantages
login
Zoek in deze site:
Selecteer plantage: